Varroa destructor — pasożyt o globalnym zasięgu
Varroa destructor to zewnętrzny pasożyt pszczoły miodnej (Apis mellifera), który wywodzi się z Azji Wschodniej, gdzie jego pierwotnym żywicielem była pszczoła wschodnia (Apis cerana). W drugiej połowie XX wieku roztocz rozprzestrzenił się na wszystkie kontynenty oprócz Australii. W Europie i Polsce jest obecny od kilku dekad i uznawany za jeden z najpoważniejszych problemów zdrowotnych pszczelárstwa.
Samica Varroa ma owalny, brązowoczerwony korpus o długości ok. 1,5 mm i szerokości ok. 1,8 mm. Żywi się hemolimfą pszczoły, wchodząc do komórek plastra tuż przed jego zasklepieniem. Tam składa jaja, a wylęgłe samice kopulują z bratem (synem samimy-matki) i opuszczają komórkę razem z młodą pszczołą. Cały cykl rozrodczy trwa ok. 10–12 dni w komórce robotnicy.
Konsekwencje zarażenia
Varroa powoduje nie tylko bezpośrednie osłabienie pszczół przez utratę hemolimfy. Badania wykazują, że pasożyt pełni rolę wektora wirusów, w tym:
- Deformed Wing Virus (DWV) — wirus zdeformowanych skrzydeł, prowadzący do skrócenia odwłoka i deformacji skrzydeł, przez co pszczoły nie są zdolne do lotu,
- Acute Bee Paralysis Virus (ABPV) — wirus ostrego paraliżu pszczół,
- innych arbowirusów zmniejszających żywotność i zdolności behawioralne pszczół.
Niezwalczana inwazja Varroa prowadzi w ciągu 2–4 lat do całkowitego załamania się rodziny pszczelej. Wskaźnik śmiertelności przekraczający 3 roztocze na dobę (mierzony na wkładce dennicowej) jest sygnałem do pilnej interwencji.
Oblicza się wskaźnik inwazji jako stosunek liczby roztoczy do 100 pszczół. Wartość powyżej 3% wymaga natychmiastowego leczenia. Monitorowanie wykonuje się metodą cukrową (proszek cukrowy) lub spirytusową, pobierając próbę ok. 100–200 robotnic z ramki czerwiowej.
Metody zwalczania warrozy
Kwas szczawiowy
Kwas szczawiowy (OA) działa wyłącznie na foretyczne samice Varroa — te, które przebywają na pszczołach, nie zaś w zasklepionych komórkach. Najskuteczniejsze jest jego stosowanie zimą, gdy w rodzinie nie ma zasklepionego czerwiu. Aplikacja przez odparowanie lub zakraplanie syropem jest dopuszczona w Polsce w ramach weterynaryjnych produktów leczniczych zarejestrowanych przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych.
Kwas mrówkowy
Kwas mrówkowy przenika do zasklepionych komórek i działa na roztocze w fazie rozrodczej. Jest stosowany latem i jesienią, przy temperaturze powyżej 10°C, w formie preparatów sączkowych (podkładek powoli uwalniających kwas). Ze względu na lotność wymaga szczególnej ostrożności przy aplikacji.
Amitraza
Amitraza (dostępna w formie pasków) jest syntetycznym akarycydem, który działa przez kontakt. Stosowana przez kilka tygodni w gnieździe. Istnieje ryzyko rozwoju oporności przy zbyt częstym stosowaniu, co jest dokumentowane w różnych rejonach Europy.
Pestycydy rolnicze a zdrowie pszczół
Ekspozycja pszczół na środki ochrony roślin odbywa się głównie przez: bezpośredni kontakt z ciekłym opadem podczas oprysku, pyłek i nektar zebrany z traktowanych roślin, wodę z kałuż i zbiorników zanieczyszczonych spływem powierzchniowym.
Neonikotynowidy
Neonikotynowidy (imidaklopryd, klotianidyna, tiametoksam) to grupa insektycydów systemicznych — pobieranych przez roślinę i obecnych w jej nektarze i pyłku. Wykazano, że subletalne dawki tych substancji zaburzają:
- orientację przestrzenną i zdolność powrotu do ula,
- uczenie się skojarzeń zapachowych przez zbieraczki,
- aktywność odpornościową i podatność na infekcje.
Unia Europejska w 2018 roku rozszerzyła zakaz stosowania imidakloprydu, klotianidyny i tiametoksamu na wszystkie uprawy polowe. Zakaz obowiązuje także w Polsce, choć możliwe są tymczasowe derogacje krajowe.
Fungicydy
Fungicydy przez długi czas uważano za stosunkowo bezpieczne dla pszczół. Nowsze badania wskazują jednak, że niektóre z nich (np. propikonazol, boskaalid) mogą działać synergistycznie z insektycydami, zwielokrotniając ich toksyczność wobec pszczół. Zjawisko to jest szczególnie istotne przy jednoczesnym stosowaniu fungicydów i insektycydów w warunkach polowych.
Zatruwanie pszczół w Polsce — przepisy
Polskie rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin nakłada obowiązek stosowania oprysków w sposób nienarażający pszczół. Zalecenia szczegółowe to stosowanie środków po zakończeniu lotu dziennego pszczół (po godz. 20:00 lub przed godz. 6:00), informowanie pszczelarzy co najmniej 3 dni przed opryskiem oraz zakaz stosowania insektycydów w trakcie kwitnienia roślin stanowiących pożytek dla pszczół.
Straty pszczół wynikające z zatrucia środkami ochrony roślin wymagają zgłoszenia do Inspekcji Weterynaryjnej. Inspektor Weterynaryjny jest uprawniony do pobrania próbek i wszczęcia postępowania wobec sprawcy.
Kolaps rodzin pszczelich (CCD)
Colony Collapse Disorder (CCD) to zjawisko nagłego znikania robotnic z ula przy pozostawieniu matki, miodu i jaj. Mechanizm nie jest do końca wyjaśniony. Badacze wskazują na kombinację czynników: podwyższony poziom Varroa, ekspozycja na pestycydy, wirusy pszczół, nozema (Nosema ceranae) oraz niedobory pokarmowe wynikające z zaniku roślin miododajnych. W Polsce zjawisko CCD jest obserwowane, lecz nie jest tak powszechne jak w Ameryce Północnej.
Źródła
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) publikuje regularne oceny ryzyka pestycydów dla pszczół: efsa.europa.eu. Informacje dotyczące zarejestrowanych produktów leczniczych stosowanych u pszczół dostępne są w bazie Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych.