Owady zapylające w Polsce — różnorodność i ochrona

Bogactwo gatunkowe polskich zapylaczy

W Polsce stwierdzono ponad 470 gatunków pszczół (Apoidea), w tym gatunki z rodzin: Apidae (w tym pszczoły miodne, trzmiele, murarki), Halictidae (kolcotrzewce), Andrenidae (ziemiarki) oraz kilku innych. Wiele z nich jest wyspecjalizowanych — zapylają wyłącznie określone grupy roślin lub kwitną w wąskim oknie sezonowym.

Obok pszczół ważną rolę zapylającą pełnią:

• Bzygi (Syrphidae) — muchówki imitujące pszczoły, aktywne zapylacze wielu roślin uprawnych i leśnych,
• Motyle dzienne — szczególnie istotne dla roślin kwiatowych z głębokimi kwiatami,
• Chrząszcze kwiatowe — np. biegacze z rodziny Cantharidae,
• Trzmiele (Bombus spp.) — 28 gatunków w Polsce, zdolne do zapylania przez wibracje (ang. buzz pollination), co jest niezbędne m.in. dla pomidorów i borówek.

Pszczoły samotnice — niedoceniane zapylaczki

Pszczoły samotnice stanowią ponad 90% wszystkich krajowych gatunków. Nie tworzą kolonii — każda samica samodzielnie buduje i zaopatruje gniazdo. Wiele z nich gniazduje w ziemi (ziemiarki, nożyce), inne zajmują łodygi roślin, szpary w skałach lub drewno (murarki, smuklik). Ze względu na brak struktur obronnych są bardziej narażone na zaburzenia środowiskowe.

Do dobrze rozpoznanych w Polsce gatunków należą:

• Murarka ogrodowa (Osmia bicornis) — jeden z pierwszych wiosennych zapylaczy, aktywny od marca do maja, chętnie zajmuje budki i tuby z papieru lub trzciny,
• Pszczoła ziemna (Andrena fulva) — gnieździ się w słonecznych, piaszczystych miejscach, zapyla drzewa owocowe,
• Nożycówka lucernowa (Megachile rotundata) — introdukowana w wielu krajach do zapylania lucerny, w Polsce obecna na obszarach uprawowych.

Zagrożenia dla dzikich zapylaczy

Utrata siedlisk

Intensywna uprawa rolna prowadzi do znikania miedz, rowów z roślinnością kwiatową, łąk półnaturalnych i zarośli śródpolnych. Tereny te stanowiły tradycyjne siedliska gniazdowania i bazy pokarmowej dzikich pszczół. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego powierzchnia użytków zielonych (łąk i pastwisk) w Polsce systematycznie maleje od kilkudziesięciu lat, co bezpośrednio wpływa na dostępność pokarmu dla zapylaczy.

Pestycydy

Dzikie pszczoły, w odróżnieniu od pszczoły miodnej, nie są pod opieką pszczelarzy. Nie ma możliwości ich ewakuacji przed opryskiem, zamknięcia wylotek czy szybkiego leczenia. Są więc bardziej narażone na subletalne skutki pestycydów — zaburzenia orientacji, rozmnażania i odporności.

Choroby i pasożyty

Pszczoła miodna może być źródłem chorób dla dzikich zapylaczy. Nosema ceranae, krytyczne dla pasiek, może infekować trzmiele. Lokalizowanie dużej liczby uli pszczelich w pobliżu rezerwatów i terenów chronionych, gdzie żyją rzadkie dzikie pszczoły, wywołuje dyskusję w środowisku ochrony przyrody.

Zmiany klimatyczne

Przesunięcia fenologiczne — zmiany terminów kwitnienia roślin w stosunku do sezonowego rytmu aktywności pszczół — mogą prowadzić do rozsynchronizowania między dostępnością pokarmu a potrzebami zapylaczy. Problem dotyczy szczególnie wyspecjalizowanych gatunków, których czas aktywności jest ściśle powiązany z jedną lub kilkoma roślinami żywicielskimi.

Działania na rzecz ochrony zapylaczy w Polsce

Rolnicze środki ochrony

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) zawiera działania agro-środowiskowo-klimatyczne, w tym pakiety ukierunkowane na tworzenie pasów kwiatowych i łąk ekstensywnych. Rolnicy mogą otrzymać dopłaty za utrzymanie kwitnących miedz i różnorodnych płodozmianów.

Hotele dla owadów i ogrody naturalistyczne

Budki gniazdowe dla murarki ogrodowej i innych dzikich pszczół są coraz powszechniej instalowane w ogrodach prywatnych, na terenach szkół i w parkach miejskich. Kluczowym warunkiem ich skuteczności jest obecność kwitnących roślin w pobliżu — bez bazy pokarmowej budka pozostaje niezasiedlona.

Spośród roślin polecanych dla dzikich zapylaczy w polskich warunkach klimatycznych wyróżniają się: facelia błękitna, ogórecznik lekarski, macierzanka piaskowa, miodunka plamista, kocimiętka, lawenda wąskolistna oraz rodzime byliny z rodzaju Salvia.

Monitoring populacji

W Polsce prowadzone są programy monitoringu zapylaczy w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska koordynowanego przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Dane z monitoringu pozwalają oceniać trendy liczebności i zasięgu poszczególnych gatunków w skali krajowej.

Rola pszczelárstwa w ochronie zapylaczy

Pszczoła miodna jest ważnym zapylaczem upraw rolnych, ale jej relacja z dzikimi zapylaczami jest złożona. W rejonach o dużym zagęszczeniu pasiek może dochodzić do konkurencji o zasoby pokarmowe. Z drugiej strony pszczelarze często są pierwszymi sygnalizatorami problemów środowiskowych — masowe padnięcia rodzin pszczelich stanowią wskaźnik jakości ekosystemu rolniczego.

Holistyczne podejście do ochrony zapylaczy łączy opiekę nad pszczołą miodną, tworzenie sprzyjających siedlisk dla dzikich pszczół i ograniczenie ekspozycji na środki ochrony roślin. Działania te są powiązane z szerszymi celami zrównoważonego rolnictwa i ochrony bioróżnorodności.

Źródła i odniesienia

Informacje o gatunkach chronionych dostępne są na stronach Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Dane monitoringowe publikuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Unijną inicjatywę dotyczącą zapylaczy opisuje Komisja Europejska — DG Environment.